Od male varoši do modernog grada: Sto godina razvoja Valjeva kroz priče o ljudima koji su ga gradili

Projekat "Institucionalni i urbani razvoj Valjeva (1839–1939): Deset biografija u službi grada" donosi priču o jednom veku promena, razvoju lokalne samouprave, izgradnji škola, bolnica, vodovoda i električne centrale, ali i o ljudima koji su svoje znanje, ugled i imovinu stavljali u službu zajednice. Kroz biografije deset predsednika opštine, projekat osvetljava put Valjeva od male varoši do modernog grada.

Kako je Valjevo od orijentalne kasabe postalo uređena varoš, a potom i grad sa razvijenim obrazovnim, privrednim i kulturnim životom? Ko su bili ljudi koji su upravljali opštinom u vreme kada su se postavljali temelji moderne lokalne samouprave i donosile odluke koje su menjale izgled naselja? Na koji način su pojedinci, udruženja i građanska inicijativa doprineli izgradnji javnih objekata i oblikovanju urbanog identiteta Valjeva?

Odgovore na ova pitanja donosi projekat "Institucionalni i urbani razvoj Valjeva (1839–1939): Deset biografija u službi grada", koji kroz arhivsko istraživanje, istorijske zapise i medijsku prezentaciju rekonstruiše jedan vek razvoja Valjeva. U središtu serijala su biografije deset predsednika opštine čiji su mandati, inicijative i odluke ostavili trag u istoriji grada.

Projekat ne predstavlja samo pregled biografija nekadašnjih čelnika opštine. Njegov cilj je da kroz njihove živote i rad prikaže šire društvene procese: nastanak i razvoj lokalne samouprave, napredak obrazovanja, izgradnju infrastrukture, jačanje privrede, razvoj kulturnog života i afirmaciju građanske svesti. Istovremeno, to je priča o vremenu u kojem je budućnost jednog mesta zavisila i od sposobnosti njegovih stanovnika da prepoznaju zajedničke potrebe i lični interes podrede opštem dobru.

Od uspostavljanja opštine do temelja moderne varoši

Godina 1839. predstavlja važnu prekretnicu u istoriji lokalne samouprave u Srbiji. Kako u knjizi "Grad Valjevo" piše novinar i hroničar Zdravko Ranković, Ministarstvo unutrašnjih dela je 29. marta te godine naložilo okružnim načelnicima da, na osnovu Ustava iz 1838, pristupe formiranju gradskih, varoških i seoskih opština. Zakon o opštinama, pod nazivom „Ustrojenije opština“, obnarodovan je 13. jula 1839. godine.

Upravo u tom periodu formirana je i prva uprava Valjevske opštine. Iako tačan datum njenog ustanovljenja i izbora prve uprave nije utvrđen, poznato je da su je činili trgovac Milivoj Tomić, kao predsednik, i njegovi pomoćnici Pavle Gavrilović i Koča Marković.

Opštinska uprava tog vremena bila je daleko od današnje lokalne administracije. Njene nadležnosti bile su ograničene, a posao se obavljao uz mali broj službenika. Ipak, uspostavljanje opštine označilo je početak razvoja institucije koja će, uz brojne promene u nadležnostima i načinu funkcionisanja, postati važan činilac u oblikovanju Valjeva.

Od opštine se očekivalo da rešava svakodnevne probleme stanovništva, upravlja zajedničkom imovinom i prihodima i obezbeđuje sredstva za potrebe varoši. Opštinskim novcem finansirani su, između ostalog, izgradnja i popravka crkava, škola i sudskih kuća, kaldrmisanje ulica, postavljanje mostova i česmi, kopanje bunara i nabavka opreme za gašenje požara.

Upravo u tim poslovima mogu se prepoznati začeci urbanog razvoja Valjeva: od rešavanja osnovnih komunalnih potreba do stvaranja uslova za obrazovanje, trgovinu i uređeniji javni život.

Područje prvobitne Valjevske opštine bilo je ograničeno malim varoškim atarom. Njene granice postepeno su se širile, pa joj je 1848. godine priključeno Belo Polje, dok su 1854. godine pridruženi zaselak Vrana, današnje Popare, i Kličevac. Takve promene svedoče o razvoju opštinske teritorije, ali i o postepenom širenju prostora kojim je lokalna uprava raspolagala.

Ipak, lokalna samouprava nije uvek imala dovoljno samostalnosti. Državne vlasti često su bile nadređene opštinskim organima, a u pojedinim periodima intervenisale su i u njihovom radu. Istorija Valjevske opštine zato nije samo priča o napretku i izgradnji već i o promenama u političkim okolnostima, ograničenjima lokalne vlasti i različitim mogućnostima građana da odlučuju o poslovima od zajedničkog interesa.

Škole, parkovi, električna rasveta i vodovod

Preobražaj Valjeva nije se odvijao odjednom, niti je bio rezultat rada samo jednog čoveka. Bio je to dug proces u kojem su se smenjivale generacije opštinskih predsednika, trgovaca, zanatlija, preduzetnika i drugih uglednih građana. Neki od njih pokretali su velike projekte, drugi su pomagali opštinu, a pojedini su deo svoje imovine poklanjali za potrebe zajednice.

Jedan od važnih primera takvog odnosa prema gradu bio je Pavle Milivojević Balinovac, koji je opštini poklonio plac za izgradnju osnovne škole, u zgradi u kojoj se danas nalazi Narodni muzej. Njegov gest pokazuje koliko je privatna inicijativa mogla da bude značajna u vremenu kada su sredstva za izgradnju javnih objekata bila ograničena.

Među ličnostima koje su ostavile poseban trag izdvaja se Radovan Lazić, terzija i trgovac, predsednik opštine od 1867. do 1869. godine. Zdravko Ranković ga je, prema navodima iz dostavljenog materijala, smatrao jednim od najuspešnijih predsednika Valjeva. Lazić je bio osnivač Valjevske štedionice 1871. godine i zalagao se za razvoj obrazovnih ustanova i uređenje grada. Njegov program iz 1880. godine, "O podizanju fabrika i vozova u Valjevu i okolini", pokazivao je ambiciju da se privredni razvoj grada poveže sa modernizacijom saobraćaja i industrije.

Važnu ulogu u razvoju građanske svesti imao je i „Klub dvanaestorice“, neformalna, ali uticajna grupa građana koja je okupljala ljude zainteresovane za napredak Valjeva. Njeno delovanje svedoči o tome da razvoj grada nije zavisio isključivo od formalnih opštinskih odluka. Inicijative su dolazile i od pojedinaca koji su prepoznavali potrebu za unapređenjem obrazovanja, kulture, privrede i javnog života.

Tokom druge polovine 19. veka Valjevo je postepeno menjalo svoj izgled. Razvoj trgovine i zanatstva, osnivanje novčanih zavoda, otvaranje škola i pokretanje kulturnih inicijativa stvarali su osnovu za šire promene. Grad je izrastao iz naselja čiji su privredni i društveni život bili vezani pre svega za trgovinu i zanate, sa desne obale Kolubare, u varoš koja je sve više prihvatala odlike modernog evropskog grada na levoj obali Kolubare.

Posebno intenzivan period urbanog razvoja usledio je na prelazu iz 19. u 20. vek. Prema tekstovima iz postavke Narodnog muzeja u Valjevu, grad je početkom 20. veka bio sresko središte čije se stanovništvo uglavnom bavilo zemljoradnjom, zanatskom proizvodnjom i trgovinom, dok je industrija bila slabo razvijena. Ipak, postojanje parne strugare, mlinova, ciglane, hidrocentrala, zadruga, štedionica, banaka, osnovnih škola, gimnazije, novina i štamparije ukazivalo je na stvaranje uslova za ubrzani razvoj.

Izgradnja hidrocentrale i uvođenje ulične električne rasvete na razmeđu dva veka predstavljali su važne korake u modernizaciji. Milinko Drašković, predsednik opštine 1896. i 1897. godine, sklopio je ugovor o izgradnji prve električne centrale u Valjevu. Elektrifikacija je bila više od tehničkog poduhvata: označila je ulazak grada u novo doba i otvorila mogućnosti za dalji razvoj privrede i javnog života.

U kratkom periodu, od 1899. do 1908. godine, u Valjevu su podignuti brojni značajni objekti. Gradili su se vojni kompleksi, sudske zgrade, Gimnazija, Valjevska štedionica i hirurški paviljon okružne bolnice. Sa izgradnjom pruge nastao je i železnički kompleks, uređivani su pijačni prostori na obe obale Kolubare, a podignut je i most koji ih povezuje. Otvaranje prvog stalnog bioskopa van Beograda, u Pivnici "Srbija", bilo je još jedan pokazatelj promena u kulturnom životu grada.

U tom periodu značajnu ulogu imao je Mateja – Mata Nenadović, koji je vodio opštinu od 1903. do 1906. godine. Njegov mandat obeležili su radovi na Gimnaziji, sudskim zgradama i Domu vojske, uređenju pijačnog trga sa kantarima, klanice i regulaciji korita Kolubare. Takvi poduhvati menjali su izgled grada i unapređivali uslove za život njegovih stanovnika. Među ljudima zaslužnim za uređenje Valjeva posebno mesto pripada i Vladimiru Tadiću, koji je opštinu vodio u više navrata. Njegovi savremenici isticali su da je više nego iko doprineo tome da Valjevo počne da se uređuje po uzoru na evropske provincijske gradove.

Železnička pruga Beograd–Valjevo i dolazak prvog voza predstavljali su simbol ubrzanog napretka. Saobraćajna povezanost, razvoj javnih objekata, uvođenje novih tehnologija i širenje obrazovnih i kulturnih sadržaja postepeno su oblikovali prepoznatljiv urbani identitet Valjeva.

Deset predsednika i priča o zajedničkom dobru

Projekat “Institucionalni i urbani razvoj Valjeva (1839–1939): Deset biografija u službi grada“ će kroz deset biografija predstaviti ljude koji su, u različitim istorijskim okolnostima, učestvovali u stvaranju modernog Valjeva. To su Milivoj Tomić, Pavle Milivojević Balinovac, Dimitrije Mitrović, Ljubomir Tadić, Radovan Lazić, Vladimir Tadić, Milinko Drašković, Mateja – Mata Nenadović, Milan Matić i Aleksandar Lomić.

Njihovi mandati nisu bili isti po trajanju, okolnostima ni rezultatima. Neki su se na čelu opštine zadržali svega nekoliko godina, a neki su se na tu funkciju vraćali u različitim periodima. Njihove biografije, međutim, omogućavaju da se razvoj grada sagleda iz perspektive ljudi koji su donosili odluke, pokretali inicijative i suočavali se sa izazovima svog vremena.

Milivoj Tomić bio je prvi predsednik opštine u vreme uspostavljanja moderne lokalne samouprave i započeo je prikupljanje građe za podizanje nove valjevske crkve. Pavle Milivojević Balinovac ostao je upamćen po poklonjenom placu za školu, dok je Dimitrije Mitrović, član "Kluba dvanaestorice" i jedan od najbogatijih Valjevaca svog vremena, osnovao prvu valjevsku pivaru i pokrenuo izvoz suve šljive.

Ljubomir Tadić predstavlja tragičnu stranu političke istorije 19. veka. Njegov mandat prekinut je optužbom za saučesništvo u ubistvu kneza Mihaila Obrenovića, nakon čega je streljan. Radovan Lazić ostavio je trag u razvoju finansijskih i obrazovnih ustanova, a Vladimir Tadić u urbanom uređenju grada. Milinko Drašković povezuje se sa ugovorom o izgradnji prve električne centrale, dok je Mateja – Mata Nenadović vodio opštinu u vreme velikih građevinskih i komunalnih radova.

Milan Matić bio je predsednik u teškim danima Prvog svetskog rata, a Aleksandar Lomić na čelu opštine sredinom tridesetih godina 20. veka, kada su realizovani značajni komunalni i obrazovni projekti, među kojima su izgradnja gradske električne centrale i vodovoda, popločavanje ulica granitnom kockom i otvaranje Državne trgovačke akademije i Srednje tehničke škole.

Ovih deset biografija nisu samo priče o nekadašnjim nosiocima javnih funkcija. One otvaraju pitanja koja su važna i danas: koliko su za razvoj grada značili znanje, odgovornost i dugoročno planiranje, kako se privatna inicijativa može staviti u službu javnog interesa i na koji način građani mogu doprineti zajednici u kojoj žive.

Zašto je važno sačuvati sećanje na ljude koji su gradili Valjevo?

Jedan od glavnih ciljeva projekta jeste očuvanje institucionalne memorije, odnosno vraćanje u javno sećanje ljudi koji su postavljali temelje modernog Valjeva. Istorija lokalne samouprave često ostaje u senci velikih političkih događaja, iako su upravo odluke na lokalnom nivou uticale na to gde će se graditi škole i bolnice, kako će se uređivati ulice, na koji način će se obezbeđivati voda i električna energija i kakve će mogućnosti imati stanovnici.

Projekat zato nastoji da istorijske podatke i biografije predstavi na razumljiv i pristupačan način, uz oslanjanje na arhivsku građu, istorijske zapise i svedočanstva o razvoju grada. Digitalizacija i javna prezentacija biografskih podataka omogućavaju da ova saznanja budu dostupna ne samo istraživačima i ljubiteljima lokalne istorije već i široj javnosti.

Poseban značaj ima obrazovna dimenzija projekta. Učenici i nastavnici valjevskih škola kroz ove tekstove mogu da upoznaju istoriju institucija u kojima se školuju, dok građani dobijaju priliku da drugačije sagledaju zgrade i javne prostore pored kojih svakodnevno prolaze. Gimnazija, Narodni muzej, sudske zgrade, parkovi i drugi delovi gradskog nasleđa nisu samo građevine već i svedočanstva o potrebama, ambicijama i vrednostima prethodnih generacija.

Priče o zadužbinarima i građanskim inicijativama ukazuju i na značaj solidarnosti. Poklanjanje zemljišta za školu, lični doprinosi opštinskim potrebama i zajednički rad na projektima od javnog interesa pokazuju da su pojedinci mogli da ostave trajan trag i izvan formalnih funkcija koje su obavljali.

U vremenu brzih urbanih promena, poznavanje istorije grada može da doprinese boljem razumevanju vrednosti arhitektonskog i institucionalnog nasleđa. Dokumentovanjem nastanka značajnih objekata i ideja koje su oblikovale grad stvara se osnova za njihovo očuvanje, ali i za promišljanje budućeg razvoja.

Projekat "Institucionalni i urbani razvoj Valjeva (1839–1939): Deset biografija u službi grada" podseća da grad ne čine ulice, zgrade i institucije. Čine ga, pre svega, ljudi koji su ih stvarali, ideje koje su ih pokretale i odluke čije posledice traju mnogo duže od jednog mandata.

Kroz priče o deset predsednika opštine, ovaj serijal vraća u javno sećanje deo istorije Valjeva i podseća da se temelji savremenog grada nalaze u radu i viziji generacija koje su mu prethodile.

Nastaviće se...

*******

Ovaj tekst izrađen je u okviru projekta: "Institucionalni i urbani razvoj Valjeva (1839–1939): Deset biografija u službi grada", koji je sufinansiran iz budžeta grada Valjeva. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.